*Görsel, yazar
tarafından yapay zekâ destekli bir araç kullanılarak üretilmiştir.
İlke Göçmen, Prof. Dr., Ankara
Üniversitesi Hukuk Fakültesi Avrupa Birliği Hukuku Anabilim Dalı / Jean Monnet
Chair (2019-2022) / The Alexander von Humboldt Foundation – Georg Forster
Research Fellow for Sustainable Development (2023-2024)
Giriş
Sivil eğitim uçağı çift
kullanımlı öğe midir, yoksa değil midir? Avusturyalı bir şirket, nihai
kullanıcısı Myanmar Hava Kuvvetleri olan sivil eğitim uçaklarını ihraç etmek
istediğinde bu uçaklar çift kullanımlı öğe sayılabilir mi? Çift kullanımlı öğe
kavramı dar mı, yoksa geniş mi yorumlanmalıdır? Bu sorular, 24 Eylül 2026
tarihinde, Hukuk Sözcüsü Tamara Ćapeta tarafından Flugzeugherstellerin (C‑538/25) davasında sunulan görüşte
ele alınmıştır.
Başlamadan üç kısa açıklama
yapmak gerekir. Birincisi, Hukuk Sözcüsü,
Adalet Divanına yardımcı olan ve tarafsız ve bağımsız biçimde gerekçeli görüş
sunan bir üyedir. Bu görüş Divanı bağlamaz, ancak karara zemin hazırlayan,
ağırlığı olan bir değerlendirmedir. İkincisi, dava Divan önüne ön karar prosedürü yoluyla gelmiştir: AB
hukukunun yorumu konusunda tereddüte düşen ulusal mahkeme (burada Avusturya
Federal İdare Mahkemesi) sorularını Divana yöneltir, Divanın yorumu
doğrultusunda yine ulusal mahkeme önündeki uyuşmazlığı çözer. Üçüncüsü, Flugzeugherstellerin kurgusal bir dava
adıdır.
Flugzeugherstellerin davası önemlidir,
çünkü Adalet Divanı, ilk kez, Çift Kullanımlı Öğeler
Tüzüğü (bundan sonra “Tüzük”) çerçevesinde “çift kullanımlı öğe” (“dual-use item”) kavramını yorumlamaya çağrılmaktadır
(Görüş, para. 25). Avrupa Komisyonu ile Avusturya, Belçika, Yunanistan,
İspanya, Fransa ve Hollanda hükûmetleri yazılı görüş sunarak davaya katılmıştır
(para. 23). Bu ilgi, kavramın yalnızca ihracatçılar için değil, devletler için
de ne kadar önemli olduğunu düşündürmektedir. Tüzük, diğerlerinin yanı sıra, çift
kullanımlı öğelerin ihracatının kontrolüne ilişkin AB düzeyinde bir rejim
kurmaktadır (Tüzük md. 1). Dolayısıyla “çift kullanımlı öğe” kavramının dar mı yoksa
geniş mi yorumlanacağı, Tüzük’ün uygulama alanını belirleyecektir.
Ćapeta’ya göre kavram geniş
yorumlanmalıdır; öyle ki sivil bir eğitim uçağı bile kapsama girebilir. Buna
karşın, bu, her şeyin çift kullanımlı sayılacağı anlamına da gelmez. Peki,
sınır nerede çizilmektedir ve Hukuk Sözcüsü bu sonuca hangi gerekçeyle varmaktadır?
Bu yazıda önce uyuşmazlığın arka planı, ardından Hukuk Sözcüsünün görüşü aktarılacaktır.
1. Uyuşmazlığın Arka Planı
Flugzeugherstellerin ön karar prosedürünün konusu olan uyuşmazlık
şu şekilde özetlenebilir (para. 4-22). Flugzeugherstellerin (F), iki kişilik
bir sivil eğitim uçağının (“uçak”) Avusturyalı geliştiricisi ve üreticisidir. Uçağın
akrobasi modeli, genel havacılık ve akrobasi için pilot eğitimi amacıyla
tasarlanmıştır ve başvuran mahkemeye göre askerî kullanım için özel olarak
tasarlanmamıştır. Uyuşmazlık, F’nin Avusturya Federal Ekonomi, Enerji ve Turizm
Bakanına (yetkili makam) yaptığı bir ihracat izni başvurusuyla başlamıştır.
Olayların seyri şöyledir:
1) 22 Haziran 2018: F, toplam değeri yaklaşık 116,5 milyon avro olan altı akrobasi modeli uçak, bir uçuş simülatörü, uçağın imalatına ilişkin teknoloji ve mamul uçak parçaları için ihracat izni ister. Malların alıcısı Myanmar’daki sivil bir ticaret şirketi, nihai kullanıcısı ise Myanmar Hava Kuvvetleridir.
2) 14 Haziran 2019: Yetkili makam, belirli koşullara bağlı olarak bir yıllık ihracat izni verir.
3) 22 Mayıs 2020: F, belirtilen malların bir kısmını ihraç ettikten sonra, henüz ihraç edilmemiş mallar (üç uçak, teknoloji ve parçalar) için iznin “uzatılmasını” talep eder.
4) 23 Temmuz 2021: Yetkili makam talebi reddeder.
5) 3 Ocak 2022: F, bu ret kararını ulusal mahkeme önüne götürünce mahkeme, yetkili makamın izin usulünü F’ye tebliğ edilecek bir kararla başlatmadığı gerekçesiyle ilk ret kararını iptal eder.
6) Yetkili makam, izin usulünü yeniden başlatır ve yine ret kararı verir.
7) 3 Nisan 2023: F, bu ret kararını ulusal mahkeme önüne götürünce mahkeme, yetkili makamın gerekçe göstermemesi nedeniyle ikinci ret kararını iptal eder.
8) 27 Aralık 2023: Yetkili makam yeni bir izin usulü başlatır.
9) Temmuz 2024: Yetkili makam, ana hatlarıyla, bir yandan uçağın askerî pilot eğitiminde kullanılabileceğine ve keşif ya da gözetleme için uyarlanabileceğine, diğer yandan nihai kullanıcının süregelen ve sistematik insan hakları ihlalleriyle suçlandığına yönelik makul şüphe bulunduğu gerekçesiyle ihracatı yasaklar.
10) F, bu kararı ulusal mahkemeye taşır.
11) 7 Ağustos 2025: Ulusal mahkeme, “çift kullanımlı öğe” kavramının yorumu için Adalet Divanına ön karar başvurusunda bulunur.
2. Hukuk Sözcüsü Ćapeta’nın Görüşü
2.1. Görüşün Kapsamı
Ćapeta, görüşüne, neyi yanıtlayıp neyi yanıtlamayacağını belirleyerek başlamıştır
(para. 25-32). Ulusal mahkeme Divana iki soru yöneltmişse de Divan, Hukuk
Sözcüsünden yalnızca birincisini ele almasını istemiştir. Bu soru, bir öğenin
askerî amaçla da kullanılabilir sayılmasında hangi unsurların dikkate
alınacağına ilişkindir.
Tüzük md. 2(1)’e göre “çift kullanımlı öğeler”, “yazılım ve teknoloji
dâhil olmak üzere hem sivil hem de askerî amaçlarla kullanılabilen öğeleri”
ifade eder. Hukuk Sözcüsüne göre bu hüküm, “öğe” teriminin kullanılması
ve “yazılım” ile “teknolojiye” yapılan atıf nedeniyle lafzen geniştir. Buna
karşılık tanım, ilke olarak her şeyi kapsamaz. Tanım, yalnızca hem sivil hem de
askerî amaçla “kullanılabilen” öğelere ilişkindir, yani aranan şey fiili kullanım
değil, kullanılabilirliktir.
Hukuk Sözcüsüne göre, bu davada, bir
öğenin ne zaman çift kullanımlı sayılacağına ilişkin genel bir açıklama yapmak
gerekli değildir. Zira başvuran mahkemenin sorusu, yalnızca belirli ölçütlerin
bir öğenin askerî amaçla da kullanılabilir sayılmasında ilgili olup olmadığına
yöneliktir. Üstelik yasa koyucu, yani Avrupa Parlamentosu ve Konsey, görüş
sunmamıştır ve kavrama AB hukukunun başka alanlarında da atıf yapılmaktadır.
Yasa koyucunun kavramdan ne kastettiği dinlenmeden yapılacak genel bir açıklama
zor, hatta istenmez olurdu.
2.2. Tüzük’ün İşleyişi
Ćapeta, sonra, Tüzük’ün işleyişi ile ilgili tespitler yapmıştır (para.
39-48). Tüzük, listelenen ve listelenmeyen çift kullanımlı öğeleri birbirinden
ayırmaktadır. Listelenen öğeler (Tüzük Ek I), otomatik olarak, ihracat iznine tâbidir. Listelenmeyen öğeler
bakımından ise AB yasa koyucusu, otomatik bir izin zorunluluğu getirmemiş, ihracatı
kamu güvenliği veya insan hakları gerekçesiyle kısıtlama imkânını üye devletlere bırakmıştır.
Üye devletler bunu iki yoldan yapabilir. Birinci yol, ulusal kontrol listeleri
oluşturarak bu listelerdeki öğelerin ihracatını izne bağlamaktır. Üye devletler
bu listeleri Komisyona bildirir, Komisyon da listeleri derleyip yayımlar. Diğer
üye devletler de bu derlenmiş listelere dayanarak listede yer alan öğeler için
izin şartı getirebilir. İkinci yol, Tüzük Ek I’de veya ulusal listelerde yer almayan
bir çift kullanımlı öğenin ihracatını somut olaya göre izne bağlamaktır.
Somut uyuşmazlık bu ikinci yola
ilişkindir, çünkü dava konusu mallar Tüzük Ek I’de veya ulusal listelerde yer
almamaktadır. Bu ikinci yolda ulusal makamlar, ihracatı izne bağlayabilmek için
iki şeyi ortaya koymalıdır. Birinci
adımda söz konusu işlemin Tüzük anlamında bir çift kullanımlı öğeye ilişkin
olduğunu, ikinci adımda ise bu öğenin
ihracatının kamu güvenliği veya insan haklarının korunması bakımından sorun
doğurabileceğini değerlendirip tespit etmelidir. Bu iki adım birbirinden
ayrıdır ve her birinde farklı ölçütler uygulanır.
2.3. “Çift Kullanımlı Öğe” Kavramının Geniş Yorumu
Ćapeta, önce, “çift kullanımlı öğe” kavramının, özellikle askerî amaçla da kullanılabilme unsurunun, dar mı
geniş mi yorumlanacağı konusunda davaya yazılı görüş sunanların tutumlarını
aktarmıştır (para. 54-56). F’ye göre kavram dar yorumlanmalıdır. Aksi halde cetvel, bloknot, kablo ve
yapıştırıcı gibi en basit sivil öğeler bile kapsama girer ve ihracatçılar hangi
öğelerin kapsamda olduğunu öngöremez. Avrupa
Komisyonu ile Avusturya, Belçika, Yunanistan, İspanya, Fransa ve Hollanda hükûmetlerine
göre ise kavram geniş yorumlanmalıdır,
çünkü güvenlik ve stratejik mülahazalar, dış politika gelişmelerine karşılık
vermek için yeterli bir esnekliğin varlığını gerektirir.
Hukuk Sözcüsü konuyu önce dar yorumun, ardından geniş yorumun gerekçeleri
üzerinden ele almıştır (para. 57-70). Dar yorum şu
gerekçeyle açıklanabilir. Ortak ticaret politikası AB’nin münhasır yetkisindedir
ve üye devletler ancak AB’nin yetki verdiği ölçüde tek taraflı önlem alabilir.
Tüzük’ün listelenmeyen öğelerde üye devletlere tanıdığı yetki, hem ortak
kurallar hem de ihracatın serbest olması ilkesi açısından bir istisna oluşturur. İstisnalar dar
yorumlandığı için, bu yetkinin kapsamını belirleyen “çift kullanımlı öğe”
kavramı da dar yorumlanmalıdır.
Geniş yorum ise önceliklerde yaşanan bir kaymaya dayanmaktadır. Bu
kayma, 1994
tarihli ilk tüzük ile bugünkü Tüzük’ün dibacesi karşılaştırıldığında görülebilir:
İlk tüzük her şeyden önce iç pazarı korumayı amaçlarken, bugünkü Tüzük dış
politika ve güvenlik kaygılarına en başta yer verir. Bu, serbest ticaretin bir
amaç olmaktan çıktığı anlamına gelmez, ancak AB yasa koyucusunun artık ortak
ticaret politikasını şekillendirirken serbest ticareti ve güvenlik ile
stratejik mülahazaları eşit önemde
gördüğünü gösterir. Bu bağlamda “çift kullanımlı öğe” kavramı, dış ilişkilerde
karşılaşılabilecek geniş yelpazedeki güvenlik ve stratejik mülahazaları ancak
geniş yorumlandığında karşılayabilir. Kaldı ki geniş yorum, üye devletlere
ticaretin önüne engel çıkarma konusunda sınırsız bir takdir yetkisi tanımaz. Zira
üye devletler, yalnızca güvenlik
veya insan hakları mülahazalarıyla ihracatı
kısıtlama yetkisine sahiptir ve geniş yorum bu sınırlı yetki alanıyla dengelenmektedir.
Hukuk Sözcüsü, mevcut çerçeve ışığında “çift kullanımlı öğe” kavramının geniş yorumlanması gerektiği sonucuna
varmıştır.
2.4. “Çift Kullanımlı Öğe” Kavramına Yönelik
Ölçütler
Ćapeta, geniş yorumu esas alarak başvuran mahkemenin birinci sorusunu
yanıtlamıştır. Soru iki bölümden oluşmaktadır. Birincisi (para. 74-84), Hukuk Sözcüsüne göre bir öğenin askerî amaçla da
kullanılabilir sayılması için silahlı kuvvetlerin kapasitesine esaslı bir katkı yapması gerekmez. Bu
yönden, Tüzük böyle bir eşik öngörmediği gibi, böyle bir eşiği uygulamak da
güçtür. Bu nedenle öğenin olası kullanımları ile üçüncü ülkenin (örneğin
Myanmar’ın) silahlı kuvvetleri arasında herhangi
bir bağın varlığı yeterlidir. O hâlde, bir öğenin askerî pilotların temel
eğitiminde kullanılabilmesi, bu eğitim sivil pilotların eğitiminden farklı
olmasa bile, öğenin askerî amaçla da kullanılabilir sayılması için yeterlidir.
İkincisi (para. 85-103), Hukuk Sözcüsüne göre bir öğenin askerî amaçla da
kullanılabilip kullanılamayacağı, yalnızca ihracat
anındaki fiziksel özelliklerinden doğan nesnel kabiliyetlerine bakılarak
belirlenmelidir. Bu kabiliyet üç şekilde ortaya çıkabilir: öğe aynı anda hem
sivil hem askerî amaca hizmet edebilir (telekomünikasyon altyapısı gibi),
teknik değişiklik gerekmeden ikisi arasında geçiş yapabilir (patatesi bir yöne,
tüfekleri öbür yöne taşıyan kamyon gibi) ya da sivil amaçla tasarlanmış olup
askerî amaca uyarlanabilir (savaşta kullanılan sivil dronlar gibi). Buna
karşılık nihai kullanıcının askerî kapasitesi, varış ülkesinin durumu, nihai
kullanıcının öğeyi fiilen uyarlama ihtimali ve öğenin başka bir amaca veya
alıcıya yönlendirilme riski bu aşamada dikkate alınmaz. Bu unsurlar ancak izin
şartı aşamasında, yani ihracatın izne bağlanıp bağlanmayacağına karar
verilirken önem kazanır.
Sonuç
Flugzeugherstellerin davası,
Adalet Divanının “çift kullanımlı öğe” kavramını ilk kez yorumlamaya çağrılmış olması bakımından önem taşımaktadır. Hukuk
Sözcüsü Ćapeta, “çift kullanımlı öğe” kavramının geniş yorumlanmasını önermiştir. Ona göre bu yorumun temelinde
önceliklerde yaşanan bir kayma yatmaktadır. Ćapeta bu kaymayı, birinci tekil
şahısla kaleme aldığı şu iki paragrafta açıkça ortaya koymaktadır (para.
61-62):
“Ben de dâhil olmak üzere nesiller boyu AB
hukukçuları, serbest ticaretin ilke olarak herkes için iyi olduğu ve küresel
barışın inşasına katkıda bulunduğu inancıyla yetiştirildi. Yalnızca yakın
dönemdeki yasama girişimlerinin izlediği amaçlara bakılarak değerlendirildiğinde,
bu anlayışın artık geçerli olmayabileceği görülmektedir. Bireyler olarak
nostaljik olabiliriz, ancak Divan böyle bir ayrıcalığa sahip değildir. Aksine
Divan, hukuku içinde bulunduğu güncel bağlamda yorumlamak zorundadır.
Dünya,
“si vis pacem para bellum” (“barış istiyorsan savaşa hazırlan”) Latin
özdeyişine geri dönmüştür. Güvenlik kaygıları ve savunma hazırlığı, serbest
ticaretin yararlarını savunan argümanları bastırmıştır. Politika açısından
bakıldığında, AB yasa koyucusu bu nedenle söz konusu kaygıların artık serbest
ticaret lehine olan argümanlarla eşit değere sahip olduğuna karar verebilir.”
Kanımca görüş, bu yönden, serbest ticaret ile
güvenlik arasındaki yeni dengeyi yansıttığı ölçüde, ortak ticaret politikasına
ilişkin AB hukukunun geleceği bakımından da önem taşıyabilir.
Çift kullanımlı öğe kavramının geniş yorumu, otomatik olarak, ihracatın izne
bağlanacağı anlamına gelmemektedir. Listelenmeyen bir öğenin çift
kullanımlı sayılması yalnızca birinci adımdır. İzin şartı getirilebilmesi için ikinci
adımda ayrıca öğenin ihracatının kamu güvenliği veya insan haklarının
korunması bakımından sorun doğurabileceği ortaya konmalıdır. Kanımca kavram geniş yorumlandığında tartışmaların
ikinci adıma kayması muhtemeldir. Nitekim Hukuk Sözcüsü, başvuran mahkemenin
sorusu bununla ilgili olmasa da, ulusal makamların bu adımda somut bağlamda
gerekçe göstermesi ve ulusal mahkemelerin bunu denetleyebilmesi gerektiğine
kısaca değinmektedir.
Hatırlatalım ki Hukuk Sözcüsünün görüşü Adalet Divanını bağlamamaktadır. Divan,
kararını görüşle aynı doğrultuda verebilir veya ondan ayrılabilir. “Çift
kullanımlı öğe” kavramının dar mı geniş
mi yorumlanacağı ve belki daha önemlisi bunun hangi gerekçeye dayanacağı, Divan
karar verdiği takdirde netleşecektir.
Bu yazıya atıf için: İlke Göçmen,
“Sivil Eğitim Uçağı Çift Kullanımlı Öğe mi, Değil mi? Hukuk Sözcüsü Ćapeta’nın Flugzeugherstellerin Ön Karar
Prosedüründeki Görüşü”, Yaşayan
Avrupa Birliği Hukuku Blogu, 21/10/2026, Link: <https://yasayanabhukuku.blogspot.com/2026/10/C-538-25.html>
Bu yazıyı faydalı buldunuz mu? Hiç bir içeriği kaçırmayın bizi takip edin.
